اجزای ویولن چیست؟ معرفی کامل بخشهای ساز و کاربرد آنها
ویولن از قطعات ظریف و دقیقی ساخته شده است که هر کدام نقش مشخصی در تولید صدا، کوک ساز یا راحتی نوازنده دارند. شناخت اجزای ویولن فقط یک بحث تئوری نیست؛ هنرجو با دانستن نام و کاربرد قسمتهای مختلف ساز، بهتر میتواند ویولن را کوک کند، از آن نگهداری کند و علت بعضی مشکلات صوتی یا اجرایی را تشخیص دهد.
در این راهنما، اجزای بیرونی و داخلی ویولن و همچنین اجزای آرشه را به زبان ساده معرفی میکنیم. در پایان نیز میگوییم کدام تنظیمها را میتوان با احتیاط انجام داد و برای کدام موارد باید به مدرس یا سازگر متخصص مراجعه کرد.
فهرست مطالب
اجزای ویولن در یک نگاه
اگر از بالا به ساز نگاه کنیم، اجزای ویولن از سر ساز تا پایین آن عبارتاند از:
- حلزونی یا اسکرول
- جعبه گوشی و گوشیهای کوک
- شیطانک
- دسته و گریف
- چهار سیم ویولن
- بدنه شامل صفحه رویی، صفحه پشتی و کلافها
- سوراخهای صوتی یا افهولها
- خرک
- سیمگیر و تاندورها
- زیرچانهای
در داخل بدنه نیز دو قطعه مهم به نام ستون صوتی (روح ساز) و باسبار یا تیر باس قرار دارند. این دو قطعه معمولاً دیده نمیشوند، اما در انتقال ارتعاش و پایداری ساختمان ساز نقش مهمی دارند.
۱. حلزونی یا اسکرول ویولن
در بالاترین قسمت ویولن، یک بخش پیچخورده و تزئینی دیده میشود که به آن حلزونی یا اسکرول میگویند. اسکرول معمولاً بخشی از چوب دسته است و کیفیت تراش آن میتواند نشانهای از دقت سازنده باشد.
حلزونی مستقیماً صدا تولید نمیکند، اما بخشی از هویت ظاهری ساز است. در سازهای دستساز ممکن است شکل و ظرافت اسکرول امضای هنری سازنده را نشان دهد.
۲. جعبه گوشی و گوشیهای کوک در اجزای ویولن
در زیر اسکرول، جعبه گوشی قرار دارد. چهار گوشی کوک در دو سمت این بخش نصب شدهاند و ابتدای هر سیم به یکی از آنها متصل میشود. با چرخاندن گوشی، کشش سیم تغییر میکند و در نتیجه زیر و بمی صدا بالا یا پایین میرود.
گوشیهای ویولن مانند پیچ مکانیکی گیتار عمل نمیکنند؛ آنها با اصطکاک در جای خود ثابت میمانند. اگر گوشی خیلی سفت، خیلی شل یا دائماً در حال برگشتن است، فشار دادن یا چرخاندن شدید میتواند به ساز آسیب بزند. در چنین شرایطی بهتر است مدرس یا تعمیرکار ساز آن را بررسی کند.
۳. شیطانک چیست؟
شیطانک قطعه کوچک و باریکی است که در ابتدای گریف قرار میگیرد. چهار شیار ظریف روی آن، سیمها را در فاصله مناسب نگه میدارند و مسیر آنها را از جعبه گوشی به سمت گریف هدایت میکنند.
ارتفاع یا عمق نامناسب شیارهای شیطانک میتواند باعث سختشدن انگشتگذاری، گززدن سیم یا ایجاد صدای اضافه شود. تراش یا عمیقکردن این شیارها کار تخصصی است و نباید با ابزار خانگی انجام شود.
۴. دسته و گریف ویولن
دسته بخشی است که نوازنده آن را با دست چپ نگه میدارد. روی دسته، قطعهای بلند و معمولاً تیرهرنگ به نام گریف یا صفحه انگشتگذاری نصب شده است. نوازنده با فشردن سیم روی نقاط مختلف گریف، طول قسمت مرتعش سیم را تغییر میدهد و نتهای متفاوت ایجاد میکند.
برخلاف گیتار، ویولن فرت ندارد؛ بنابراین محل قرارگیری انگشت باید با تمرین شنوایی و حافظه عضلانی دقیق شود. اگر تازه شروع کردهاید، تمرین صحیح وضعیت دست چپ و جای انگشتها اهمیت زیادی دارد. برای ادامه میتوانید به صفحه آموزش ویولن مراجعه کنید.
۵. سیمهای ویولن
اجزای ویولن استاندارد چهار سیم دارد که از بم به زیر با نامهای سل (G)، ر (D)، لا (A) و می (E) شناخته میشوند. این سیمها معمولاً با فاصله پنجم درست از یکدیگر کوک میشوند.
جنس، عمر و کشش سیمها روی رنگ صدا و پاسخگویی ساز اثر میگذارد. سیم فرسوده ممکن است کوک را خوب نگه ندارد، صدایی کدر ایجاد کند یا در بخشهایی از گریف درست صدا ندهد. هنگام تعویض سیم بهتر است سیمها یکییکی عوض شوند تا خرک در جای خود پایدار بماند و کشش ساز ناگهان از بین نرود.
۶. اجزای ویولن بدنه ؛ جعبهای برای تقویت صدا
بدنه اجزای ویولن از سه بخش اصلی تشکیل میشود:
اجزای ویولن : صفحه رویی
صفحه رویی بخشی است که خرک و افهولها روی آن قرار دارند. در بسیاری از ویولنها این صفحه از چوب صنوبر ساخته میشود، زیرا باید هم سبک و هم ارتعاشپذیر باشد.
اجزای ویولن : صفحه پشتی
صفحه پشتی در پشت ساز قرار دارد و همراه با صفحه رویی در شکلگیری طنین و رنگ صوتی ویولن نقش دارد. این قسمت در بسیاری از سازها از چوب افرا ساخته میشود و ممکن است نقش موجدار زیبایی داشته باشد.
کلافها
کلافها نوارهای چوبی باریکی هستند که صفحه رویی و پشتی را به هم متصل میکنند و عمق بدنه را میسازند. مجموعه این سه بخش یک محفظه صوتی ایجاد میکند که ارتعاش سیمها را تقویت میکند.
۷. خرک ویولن و نقش آن در انتقال صدا
خرک قطعه چوبی ظریفی است که بین سیمها و صفحه رویی قرار میگیرد. سیمها روی شیارهای بالای خرک مینشینند و پایههای خرک روی بدنه قرار میگیرند. ارتعاش سیم از طریق خرک به صفحه رویی و سپس به دیگر بخشهای بدنه منتقل میشود.
خرک با چسب به ساز متصل نیست و فشار سیمها آن را نگه میدارد. به همین دلیل راستبودن و محل صحیح قرارگیری آن بسیار مهم است. خرک کج یا تابخورده میتواند روی ارتفاع سیم، راحتی نوازندگی و کیفیت صدا اثر بگذارد.
اگر خرک بهوضوح خم شده یا پایههای آن کاملاً روی صفحه ننشستهاند، خودتان آن را با فشار ناگهانی جابهجا نکنید. تنظیم خرک باید با شناخت زاویه و محل صحیح انجام شود.
۸. افهولها یا سوراخهای صوتی
دو شکاف خمیده در دو طرف خرک قرار دارند که به دلیل شباهت به حرف انگلیسی F، افهول نامیده میشوند. این بازشوها به حرکت هوا میان داخل و خارج بدنه کمک میکنند و بخشی از رفتار صوتی ساز را شکل میدهند.
افهولها فقط تزئینی نیستند. محل و شکل آنها با طراحی صفحه رویی و جای خرک ارتباط دارد؛ بنابراین نباید چیزی وارد آنها کرد یا برای تمیزکردن داخل ساز از اجسام سخت استفاده کرد.
۹. ستون صوتی و باسبار؛ قطعات پنهان داخل ویولن
داخل بدنه ویولن دو بخش بسیار مهم وجود دارد:
ستون صوتی یا روح ساز
ستون صوتی که به آن روح ساز و گاهی پل صوتی نیز گفته میشود، استوانه چوبی باریکی است که بین صفحه رویی و صفحه پشتی، نزدیک یکی از پایههای خرک قرار میگیرد. این قطعه به انتقال ارتعاش میان دو صفحه کمک میکند و در عین حال بخشی از فشار واردشده به بدنه را پشتیبانی میکند.
باسبار
باسبار یا تیر باس نوار چوبی بلندی است که به بخش داخلی صفحه رویی چسبانده میشود. این قطعه به پخش ارتعاش و تقویت ساختاری صفحه رویی کمک میکند.
جای ستون صوتی روی پاسخ و تعادل صدای ساز اثر دارد. اگر ساز ضربه بخورد یا همه سیمها همزمان باز شوند، ممکن است این قطعه جابهجا شود یا بیفتد. نصب و تنظیم آن فقط باید توسط سازگر یا تعمیرکار متخصص انجام شود.
۱۰. سیمگیر و تاندورها
در پایین بدنه، سیمگیر قرار دارد و انتهای سیمها به آن متصل میشود. سیمگیر به وسیله یک رابط محکم به دکمه انتهایی ساز وصل است.
روی سیمگیر ممکن است یک یا چند تاندور یا پیچ تنظیم ظریف وجود داشته باشد. تاندورها برای تغییرات کوچک و دقیق کوک کاربرد دارند و استفاده از آنها برای هنرجوی مبتدی معمولاً آسانتر از گوشیهاست. اگر پیچ تاندور تا انتها بسته شده باشد، ابتدا باید با راهنمایی مدرس دوباره فضای تنظیم برای آن ایجاد کرد؛ فشار بیشتر راهحل مناسبی نیست.
۱۱. زیرچانهای و بالشتک ویولن
زیرچانهای روی قسمت پایینی ویولن نصب میشود و محل تماس چانه یا فک نوازنده را فراهم میکند. شکل و ارتفاع مناسب آن میتواند به وضعیت راحتتر سر و گردن کمک کند.
بالشتک ویولن یا شولدررست معمولاً جزو ساختمان ثابت ساز نیست و به پشت ویولن متصل میشود. هدف آن پرکردن فاصله میان ساز و شانه و ایجاد ثبات بیشتر است. انتخاب زیرچانهای و بالشتک باید با فرم بدن و شیوه نگهداشتن ساز هماهنگ باشد؛ یک مدل ثابت برای همه هنرجویان مناسب نیست.
اجزای آرشه ویولن
آرشه وسیلهای است که با حرکت روی سیم، اصطکاک لازم برای به ارتعاش درآمدن آن را ایجاد میکند. اجزای اصلی آرشه عبارتاند از:
- چوب آرشه: بخش بلند و انعطافپذیر آرشه
- موهای آرشه: رشتههایی که با کلیفون اصطکاک لازم را ایجاد میکنند
- پاشنه یا فراگ: قطعهای در انتهای آرشه که نوازنده نزدیک آن آرشه را در دست میگیرد
- پیچ انتهایی: برای شل و سفتکردن موهای آرشه
- سیمپیچ و چرم: محل تماس انگشتها و محافظ چوب آرشه
- نوک آرشه: انتهای باریک و سبک آرشه
پیش از نوازندگی، موهای آرشه باید به اندازه مناسب سفت شوند؛ اما نباید آنقدر کشیده شوند که چوب آرشه صاف یا رو به بیرون خم شود. بعد از تمرین نیز پیچ را شل کنید تا فشار دائمی روی چوب و موها باقی نماند.
صدا در ویولن چگونه تولید میشود؟
وقتی آرشه روی سیم حرکت میکند، اصطکاک میان موی آغشته به کلیفون و سیم باعث ارتعاش سیم میشود. این ارتعاش بهتنهایی صدای پرقدرتی ندارد. خرک، حرکت سیم را به صفحه رویی منتقل میکند؛ سپس ستون صوتی، باسبار، صفحه پشتی، کلافها و هوای داخل بدنه در شکلگیری و تقویت صدا مشارکت میکنند.
به همین دلیل کیفیت صدای ویولن فقط به سیم یا آرشه وابسته نیست. سلامت خرک، وضعیت پل صوتی، جنس و ساخت بدنه و حتی تنظیم مناسب اجزای ساز همگی روی نتیجه نهایی اثر دارند.
کدام قسمتهای ویولن را خودمان تنظیم نکنیم؟
کارهای سادهای مانند پاککردن گرد کلیفون با پارچه نرم، شلکردن آرشه پس از تمرین و کوک آرام با تاندورها معمولاً بخشی از نگهداری روزانه هستند. اما موارد زیر بهتر است به فرد متخصص سپرده شوند:
- تراش یا جابهجایی خرک
- نصب یا تنظیم ستون صوتی
- تراش شیارهای شیطانک
- صافکردن گریف
- تعمیر ترک یا بازشدگی کلافها
- تنظیم گوشیهایی که بیش از حد سفت یا شل هستند
- تعویض زیرچانهای در صورتی که ابزار یا تجربه کافی ندارید
یک تغییر کوچک در این بخشها میتواند ارتفاع سیم، تعادل صدا یا حتی سلامت صفحه رویی را تحت تأثیر قرار دهد.
چند نکته ساده برای نگهداری بهتر از اجزای ویولن
- پس از هر تمرین، گرد کلیفون را با پارچه نرم و خشک از روی سیمها، گریف و صفحه ساز پاک کنید.
- ویولن را پس از نوازندگی داخل جعبه قرار دهید و آن را کنار بخاری، کولر یا نور مستقیم خورشید نگذارید.
- هنگام تعویض سیم، همه سیمها را همزمان باز نکنید؛ هر بار یک سیم را تعویض کنید.
- راستبودن خرک را مرتب بررسی کنید، اما برای اصلاح آن بدون آموزش اقدام نکنید.
- بعد از تمرین، موی آرشه را شل کنید.
- برای پاککردن ساز از الکل، مواد شوینده یا دستمال بسیار خیس استفاده نکنید.
- اگر صدای ساز ناگهان تغییر کرد، صدای گز شنیدید یا قطعهای لق شد، پیش از ادامه تمرین ساز را بررسی کنید.
پرسشهای رایج درباره اجزای ویولن
ویولن چند سیم دارد؟
ویولن استاندارد چهار سیم دارد: سل، ر، لا و می. این سیمها از بم به زیر و معمولاً با فاصله پنجم درست کوک میشوند.
مهمترین بخش ویولن کدام است؟
نمیتوان فقط یک قطعه را مهمترین بخش دانست؛ سیم، خرک، بدنه، پل صوتی و آرشه بهصورت یک مجموعه کار میکنند. اختلال در هر کدام میتواند روی صدا یا نوازندگی اثر بگذارد.
آیا خرک ویولن چسب دارد؟
خیر. خرک معمولاً با چسب به بدنه متصل نیست و فشار سیمها آن را در جای خود نگه میدارد. به همین دلیل هنگام بازکردن سیمها یا جابهجایی خرک باید احتیاط کرد.
قطعه چوبی داخل ویولن چیست؟
قطعه استوانهای قابل مشاهده از داخل افهول، ستون صوتی یا روح ساز نام دارد. این قطعه میان صفحه رویی و پشتی قرار میگیرد و در انتقال ارتعاش و پشتیبانی ساختاری نقش دارد.
چرا باید روی موی آرشه کلیفون بزنیم؟
کلیفون اصطکاک لازم میان موهای آرشه و سیم را ایجاد میکند. آرشه بدون کلیفون نمیتواند سیم را به شکل مؤثر به ارتعاش درآورد؛ البته کلیفون بیش از حد نیز گرد زیادی ایجاد میکند و ممکن است صدا را خشن کند.
جمعبندی
شناخت اجزای ویولن به هنرجو کمک میکند ساز خود را بهتر بشناسد، اصول نگهداری را جدیتر بگیرد و هنگام صحبت با مدرس یا تعمیرکار، مشکل را دقیقتر توضیح دهد. حلزونی، گوشیها، شیطانک، گریف، سیمها، بدنه، خرک، افهولها، سیمگیر و زیرچانهای بخشهای قابل مشاهده ساز هستند؛ ستون صوتی و باسبار نیز درون بدنه قرار دارند و در انتقال ارتعاش و پایداری ساز نقش دارند.
اگر میخواهید پس از شناخت ساختمان ساز، نوازندگی را قدمبهقدم شروع کنید، مجموعه آموزشهای ویولن ویکاد را ببینید. برای تمرین قطعات ایرانی نیز میتوانید از صفحه دانلود نت ویولن استفاده کنید.
نوشته محمدرضا قاسمی (VKAD) برای ویکاد موزیک